{"id":5150,"date":"2026-01-09T23:20:39","date_gmt":"2026-01-09T14:20:39","guid":{"rendered":"https:\/\/cafe2sach.com\/?p=5150"},"modified":"2026-01-09T23:20:39","modified_gmt":"2026-01-09T14:20:39","slug":"cac-xuc-cam-dung-de-lam-gi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/2026\/01\/09\/cac-xuc-cam-dung-de-lam-gi\/","title":{"rendered":"C\u00e1c X\u00fac C\u1ea3m D\u00f9ng \u0110\u1ec3 L\u00e0m G\u00ec?"},"content":{"rendered":"<p>Ch\u01b0\u01a1ng 1. C\u00e1c X\u00fac C\u1ea3m D\u00f9ng \u0110\u1ec3 L\u00e0m G\u00ec?<\/p>\n<p><em>Tr\u00edch cu\u1ed1n: Ch\u01b0\u01a1ng 1.\u00a0 Tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ea3m x\u00fac<\/em><\/p>\n<p>V\u1edbi tr\u00e1i tim, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y nh\u1eefng c\u00e1i c\u1ed1t y\u1ebfu m\u00e0 \u0111\u00f4i m\u1eaft kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c. &#8211; Antoine de Saint &#8211; Exupery<\/p>\n<p>H\u00e3y suy ng\u1eabm v\u1ec1 k\u1ebft c\u1ee5c bi th\u1ea3m c\u1ee7a Gary v\u00e0 Mary Jane Chauncey &#8211; b\u1ed1 m\u1eb9 c\u1ee7a Andrea, \u0111\u1ee9a tr\u1ebb 11 tu\u1ed5i b\u1ecb ch\u1ee9ng b\u1ec7nh b\u1ea1i li\u1ec7t. Tr\u00ean m\u1ed9t nh\u00e1nh s\u00f4ng thu\u1ed9c bang Louisiana, chuy\u1ebfn t\u00e0u h\u1ecfa c\u00f3 c\u1ea3 gia \u0111\u00ecnh Chauncey \u0111\u00e3 b\u1ecb tr\u01b0\u1ee3t b\u00e1nh v\u00e0 r\u01a1i xu\u1ed1ng s\u00f4ng. Ngh\u0129 t\u1edbi con g\u00e1i m\u00ecnh tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, b\u1ed1 m\u1eb9 Andrea c\u1ed1 c\u1ee9u cho \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4 b\u00e9 khi n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 ng\u1eadp \u0111\u1ea7y toa t\u00e0u. Tuy trao \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee9a con cho nh\u00e2n vi\u00ean c\u1ee9u h\u1ed9 qua \u00f4 c\u1eeda s\u1ed5, nh\u01b0ng c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u b\u1ecb ch\u1ebft \u0111u\u1ed1i. S\u1ef1 hy sinh c\u1ee7a b\u1ed1 m\u1eb9 Andrea l\u00e0 m\u1ed9t h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng anh h\u00f9ng v\u00e0 nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p nh\u01b0 v\u1eady c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng. X\u00e9t theo quan \u0111i\u1ec3m ti\u1ebfn h\u00f3a, s\u1ef1 hy sinh n\u00e0y nh\u1eb1m b\u1ea3o \u0111\u1ea3m cho &#8220;th\u00e0nh c\u00f4ng sinh s\u1ea3n&#8221;, b\u1ea3o \u0111\u1ea3m s\u1ef1 truy\u1ec1n th\u1ee5 gen cho th\u1ebf h\u1ec7 ti\u1ebfp theo. Nh\u01b0ng v\u1edbi nh\u1eefng b\u1eadc cha m\u1eb9, h\u1ecd l\u00e0m v\u1eady ch\u1ec9 v\u00ec l\u00f2ng y\u00eau th\u01b0\u01a1ng. H\u00e0nh vi \u1ea5y minh h\u1ecda cho ch\u1ee9c n\u0103ng v\u00e0 s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a c\u00e1c x\u00fac c\u1ea3m, ch\u1ee9ng minh cho vai tr\u00f2 c\u1ee7a t\u00ecnh y\u00eau v\u1ecb tha v\u00e0 c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng x\u00fac c\u1ea3m kh\u00e1c trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng con ng\u01b0\u1eddi. Ch\u00fang cho th\u1ea5y ch\u00fang ta ph\u1ea3i nh\u1edd t\u1edbi quy\u1ec1n n\u0103ng c\u1ee7a nh\u1eefng x\u00fac c\u1ea3m \u1ea5y \u0111\u1ec3 s\u1ed1ng c\u00f2n ra sao. Ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ecnh y\u00eau th\u01b0\u01a1ng s\u00e2u s\u1eafc c\u0169ng nh\u01b0 duy nh\u1ea5t mong mu\u1ed1n c\u1ee9u b\u1eb1ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee9a con m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a con ng\u01b0\u1eddi t\u1edbi ch\u1ed7 v\u01b0\u1ee3t qua b\u1ea3n n\u0103ng t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a m\u00ecnh. X\u00e9t v\u1ec1 m\u1eb7t tr\u00ed tu\u1ec7, s\u1ef1 qu\u00ean m\u00ecnh c\u1ee7a b\u1ed1 m\u1eb9 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 phi l\u00fd, nh\u01b0ng x\u00e9t v\u1ec1 l\u00fd l\u1ebd tr\u00e1i tim, th\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u00e1i \u0111\u1ed9 duy nh\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3. C\u00e1c nh\u00e0 sinh h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra: nh\u1eefng x\u00fac c\u1ea3m gi\u00fap ch\u00fang ta \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7u v\u1edbi nh\u1eefng c\u1ea3nh ng\u1ed9 v\u00e0 nhi\u1ec7m v\u1ee5 quan tr\u1ecdng m\u00e0 \u0111\u00f4i khi ch\u1ec9 m\u00ecnh tr\u00ed tu\u1ec7 kh\u00f4ng th\u1ec3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh n\u1ed5i nh\u01b0 nh\u1eefng m\u1ed1i nguy hi\u1ec3m, nh\u1eefng m\u1ea5t m\u00e1t \u0111au \u0111\u1edbn, s\u1ef1 ki\u00ean nh\u1eabn b\u1ea5t ch\u1ea5p th\u1ea5t v\u1ecdng. M\u1ed7i x\u00fac c\u1ea3m chu\u1ea9n b\u1ecb cho ch\u00fang ta h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng theo m\u1ed9t c\u00e1ch n\u00e0o \u0111\u00f3. N\u00f3 ch\u1ec9 cho ch\u00fang ta c\u00e1ch ch\u1ea5p nh\u1eadn th\u00e1ch th\u1ee9c \u0111\u1ec3 sinh t\u1ed3n.<\/p>\n<div id=\"toc_container\" class=\"no_bullets\"><p class=\"toc_title\">N\u1ed9i dung ch&iacute;nh<\/p><ul class=\"toc_list\"><li><a href=\"#Khi_dam_me_chi_phoi_ly_tri\"><span class=\"toc_number toc_depth_1\">1<\/span> Khi \u0111am m\u00ea chi ph\u1ed1i l\u00fd tr\u00ed<\/a><\/li><li><a href=\"#Tai_sao_chung_ta_hanh_dong\"><span class=\"toc_number toc_depth_1\">2<\/span> T\u1ea1i sao ch\u00fang ta h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng<\/a><\/li><li><a href=\"#Hai_thu_tinh_than_cua_chung_ta\"><span class=\"toc_number toc_depth_1\">3<\/span> Hai th\u1ee9 tinh th\u1ea7n c\u1ee7a ch\u00fang ta<\/a><\/li><li><a href=\"#Bo_nao_da_phat_trien_nhu_the_nao\"><span class=\"toc_number toc_depth_1\">4<\/span> B\u1ed9 n\u00e3o \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o?<\/a><\/li><\/ul><\/div>\n<h1><span id=\"Khi_dam_me_chi_phoi_ly_tri\"><strong>Khi \u0111am m\u00ea chi ph\u1ed1i l\u00fd tr\u00ed<\/strong><\/span><\/h1>\n<p>\u0110\u1ec3 tr\u00eau \u0111\u00f9a b\u1ed1 m\u1eb9, Matilda Crabtree, 14 tu\u1ed5i, quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh l\u00e0m b\u1ed1 m\u1eb9 s\u1ee3 khi v\u1ec1 nh\u00e0 mu\u1ed9n sau bu\u1ed5i t\u1ed1i ch\u01a1i \u1edf nh\u00e0 b\u1ea1n. Nh\u01b0ng, th\u1eadt bi th\u1ea3m, Bobby Crabtree v\u00e0 v\u1ee3 t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng Matilda ng\u1ee7 l\u1ea1i \u1edf nh\u00e0 b\u1ea1n. Nghe th\u1ea5y ti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng, Crabtree li\u1ec1n c\u1ea7m kh\u1ea9u s\u00fang l\u1ee5c v\u00e0 \u0111i l\u00ean bu\u1ed3ng c\u1ee7a Matilda. Khi Matilda nh\u1ea3y ph\u00f3c ra t\u1eeb n\u01a1i \u1ea9n n\u1ea5p v\u00e0 k\u00eau to l\u00ean, \u00f4ng li\u1ec1n b\u1eafn m\u1ed9t ph\u00e1t tr\u00fang c\u1ed5 con. Matilda ch\u1ebft 12 gi\u1edd sau \u0111\u00f3. Di s\u1ea3n t\u00e2m l\u00fd do s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a \u0111\u1ec3 l\u1ea1i c\u00f3 s\u1ef1 s\u1ee3 h\u00e3i, y\u1ebfu t\u1ed1 b\u1ea3o v\u1ec7 ch\u00fang ta khi g\u1eb7p nguy hi\u1ec3m. Ch\u00ednh n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u1ea9y Boby Crabtree t\u1edbi ch\u1ed7 b\u1eafn v\u00e0o con g\u00e1i m\u00ecnh tr\u01b0\u1edbc khi nh\u1eadn ra c\u00f4 b\u00e9. Theo c\u00e1c chuy\u00ean gia, nh\u1eefng ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u1ef1 \u0111\u1ed9ng thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ghi v\u00e0o h\u1ec7 th\u1ea7n kinh ch\u00fang ta. Trong th\u1eddi gian d\u00e0i, nh\u1eefng ph\u1ea3n \u1ee9ng n\u00e0y \u0111\u00e3 gi\u00fap ch\u00fang ta s\u1ed1ng s\u00f3t. \u0110i\u1ec1u quan tr\u1ecdng h\u01a1n, ch\u00fang \u0111\u00e1p \u1ee9ng nhi\u1ec7m v\u1ee5 c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a: truy\u1ec1n cho con ch\u00e1u bi\u1ebft g\u00ecn gi\u1eef s\u1ef1 s\u1ed1ng. N\u1ebfu x\u00fac c\u1ea3m t\u1eebng l\u00e0 k\u1ebb h\u01b0\u1edbng \u0111\u1ea1o trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn h\u00f3a l\u00e2u d\u00e0i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, th\u00ec trong x\u00e3 h\u1ed9i hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i kh\u00f4ng ng\u1eebng nh\u01b0 hi\u1ec7n nay, s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a ch\u1eadm ch\u1ea1p c\u1ee7a x\u00fac c\u1ea3m l\u1ea1i kh\u00f4ng theo \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1ecbp \u0111\u1ed9 \u1ea5y. V\u1ec1 m\u1eb7t sinh h\u1ecdc m\u00e0 n\u00f3i, ch\u00fang ta \u0111\u00e3 th\u1eeba h\u01b0\u1edfng nh\u1eefng v\u00f2ng m\u1ea1ch n\u01a1-ron cho c\u00e1c x\u00fac c\u1ea3m ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ho\u00e0n h\u1ea3o trong 50 ngh\u00ecn th\u1ebf h\u1ec7, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 trong 500 th\u1ebf h\u1ec7. Ph\u1ea3i m\u1ea5t s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a m\u1ed9t tri\u1ec7u n\u0103m \u0111\u1ec3 nh\u00e0o n\u1eb7n \u0111\u1eddi s\u1ed1ng x\u00fac c\u1ea3m c\u1ee7a ch\u00fang ta. H\u00e0ng ngh\u00ecn n\u0103m qua, d\u00f9 d\u00e2n s\u1ed1 t\u0103ng t\u1eeb n\u0103m tri\u1ec7u l\u00ean n\u0103m t\u1ef7 ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0ng v\u1eabn kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i b\u1ea5t c\u1ee9 d\u1ea5u v\u1ebft n\u00e0o c\u1ee7a y\u1ebfu t\u1ed1 sinh h\u1ecdc \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n \u0111\u1eddi s\u00f5ng x\u00fac c\u1ea3m c\u1ee7a ch\u00fang ta. C\u00e1ch ch\u00fang ta \u0111\u00e1nh gi\u00e1 nh\u1eefng cu\u1ed9c g\u1eb7p g\u1ee1 v\u00e0 ph\u1ea3n \u1ee9ng v\u1edbi ch\u00fang kh\u00f4ng ch\u1ec9 b\u1ecb quy \u0111\u1ecbnh b\u1edfi s\u1ef1 x\u00e9t \u0111o\u00e1n l\u00fd tr\u00ed hay b\u1edfi qu\u00e1 kh\u1ee9 c\u00e1 nh\u00e2n m\u00e0 c\u00f2n b\u1edfi qu\u00e1 kh\u1ee9 c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean ch\u00fang ta. T\u00f3m l\u1ea1i, ch\u00fang ta th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng l\u1ef1a ch\u1ecdn do x\u00e3 h\u1ed9i h\u1eadu hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u1eb7t ra v\u1edbi m\u1ed9t b\u1ed9 s\u01b0u t\u1eadp t\u00e2m l\u00fd c\u00f3 t\u1eeb th\u1eddi c\u1ed5 x\u01b0a. Tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, tr\u1ea1ng th\u00e1i \u0111\u00e1ng bu\u1ed3n \u1ea5y l\u00e0 trung t\u00e2m c\u1ee7a ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 n\u00e0y<\/p>\n<h1><span id=\"Tai_sao_chung_ta_hanh_dong\">T\u1ea1i sao ch\u00fang ta h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng<\/span><\/h1>\n<p>V\u00e0o nh\u1eefng ng\u00e0y \u0111\u00e2u xu\u00e2n, khi \u0111i qua \u0111\u00e8o \u1edf v\u00f9ng Rocheuses, m\u1ed9t c\u01a1n b\u00e3o tuy\u1ebft khi\u1ebfn \u1eadp \u0111\u1ebfn khi\u1ebfn t\u00f4i kh\u00f4ng nh\u00ecn th\u1ea5y g\u00ec c\u1ea3. T\u00f4i li\u1ec1n \u0111\u1ea1p phanh, n\u1ed7i kinh ho\u00e0ng x\u00e2m chi\u1ebfm v\u00e0 tim t\u00f4i \u0111\u1eadp li\u00ean h\u1ed3i. N\u1ed7i kinh ho\u00e0ng nh\u01b0\u1eddng ch\u1ed7 ngay cho s\u1ef1 s\u1ee3 h\u00e3i. T\u00f4i d\u1eebng xe b\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng ch\u1edd c\u01a1n b\u00e3o \u0111i qua. N\u1eeda gi\u1edd sau, tuy\u1ebft ng\u1eebng r\u01a1i, t\u00f4i l\u1ea1i l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng, nh\u01b0ng \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1eebng 100 m\u00e9t, t\u00f4i l\u1ea1i ph\u1ea3i d\u1eebng: nh\u1eefng nh\u00e2n vi\u00ean c\u1ee9u th\u01b0\u01a1ng \u0111ang c\u1ea5p c\u1ee9u m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i xe v\u1eeba \u0111\u00e2m v\u00e0o chi\u1ebfc xe kh\u00e1c. N\u1ebfu tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 t\u00f4i ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i trong c\u01a1n b\u00e3o, bi\u1ebft \u0111\u00e2u t\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u00e2m ph\u1ea3i hai chi\u1ebfc xe kia. H\u00f4m \u0111\u00f3, n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e3 c\u1ee9u s\u1ed1ng t\u00f4i: tr\u1ea1ng th\u00e1i n\u1ed9i t\u00e2m \u0111\u00e3 bu\u1ed9c t\u00f4i d\u1eebng xe v\u00e0 ch\u00fa t\u00e2m t\u1edbi m\u1ed1i nguy hi\u1ec3m ngay tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft. V\u1ec1 c\u0103n b\u1ea3n, m\u1ecdi x\u00fac c\u1ea3m xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb s\u1ef1 k\u00edch th\u00edch h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng; \u0111\u00f3 l\u00e0 ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u1ee9c th\u00ec v\u00ec b\u1ea3n n\u0103ng sinh t\u1ed3n. Vi\u1ec7c x\u00fac c\u1ea3m th\u00fac \u0111\u1ea9y h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t r\u00f5 r\u00e0ng \u1edf lo\u00e0i v\u1eadt hay tr\u1ebb em. M\u1ed7i x\u00fac c\u1ea3m c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u00f3ng m\u1ed9t vai tr\u00f2 ri\u00eang bi\u1ec7t, nh\u01b0 nh\u1eefng d\u1ea5u \u1ea5n sinh h\u1ecdc \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u di\u1ec5n ra b\u00ean trong th\u00e2n th\u1ec3 v\u00e0 b\u1ed9 n\u00e3o cho th\u1ea5y m\u1ed9t x\u00fac c\u1ea3m chu\u1ea9n b\u1ecb cho th\u00e2n th\u1ec3 m\u1ed9t ki\u1ec3u ph\u1ea3n \u1ee9ng kh\u00e1c nhau: &#8211; S\u1ef1 gi\u1eadn d\u1eef l\u00e0m m\u00e1u d\u1ed3n t\u1edbi b\u00e0n tay, khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta \u0111o\u1ea1t l\u1ea5y m\u1ed9t th\u1ee9 v\u0169 kh\u00ed hay \u0111\u00e1nh k\u1ebb th\u00f9, v\u00e0 nh\u1eefng ho\u00f3c-m\u00f4n nh\u01b0 adrenaline ti\u1ebft ra r\u1ea5t m\u1ea1nh \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i tho\u00e1t n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng c\u1ea7n thi\u1ebft cho m\u1ed9t h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng quy\u1ebft li\u1ec7t. &#8211; S\u1ef1 s\u1ee3 h\u00e3i \u0111\u01b0a m\u00e1u t\u1edbi c\u00e1c c\u01a1 ch\u1ec9 huy s\u1ef1 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a th\u00e2n th\u1ec3, nh\u01b0 c\u01a1 b\u1eafp ch\u00e2n chu\u1ea9n b\u1ecb b\u1ecf ch\u1ea1y, l\u00e0m cho m\u1eb7t t\u00e1i \u0111i do m\u00e1u b\u1ecb d\u1ed3n \u0111\u1ebfn n\u01a1i kh\u00e1c. Th\u00e2n th\u1ec3 b\u1ecb t\u00ea li\u1ec7t trong m\u1ed9t kho\u1ea3nh kh\u1eafc. Trung t\u00e2m x\u00fac c\u1ea3m c\u1ee7a b\u1ed9 n\u00e3o ti\u1ebft ra nh\u1eefng ho\u00f3c-m\u00f4n \u0111\u1eb7t c\u01a1 th\u1ec3 t\u1eadp trung v\u00e0o m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft. &#8211; S\u1ef1 vui s\u01b0\u1edbng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng b\u1eb1ng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng t\u0103ng l\u00ean c\u1ee7a trung t\u00e2m n\u00e3o nh\u1eb1m \u1ee9c ch\u1ebf nh\u1eefng t\u00ecnh c\u1ea3m ti\u00eau c\u1ef1c v\u00e0 l\u00e0m n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng hi\u1ec7n c\u00f3 t\u0103ng l\u00ean, c\u0169ng nh\u01b0 l\u00e0m ch\u1eadm l\u1ea1i ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a trung t\u00e2m g\u00e2y lo l\u1eafng. Tr\u1ea1ng th\u00e1i n\u00e0y \u0111em l\u1ea1i cho c\u01a1 th\u1ec3 s\u1ef1 th\u01b0 gi\u00e3n. C\u00e1 nh\u00e2n th\u1ef1c hi\u1ec7n v\u1ed9i v\u00e0ng v\u00e0 ph\u1ea5n kh\u1edfi h\u01a1n nh\u1eefng nhi\u1ec7m v\u1ee5 \u0111\u1eb7t ra cho m\u00ecnh, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi \u0111\u1eb7t ra nhi\u1ec1u nhi\u1ec7m v\u1ee5 kh\u00e1c nhau h\u01a1n. &#8211; T\u00ecnh y\u00eau, s\u1ef1 \u00e2u y\u1ebfm v\u00e0 s\u1ef1 th\u1ecfa m\u00e3n t\u00ecnh d\u1ee5c g\u00e2y ra k\u00edch th\u00edch \u0111\u1ed1i giao c\u1ea3m. Ph\u1ea3n x\u1ea1 n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t t\u1eadp h\u1ee3p ph\u1ea3n \u1ee9ng c\u1ee7a th\u00e2n th\u1ec3 t\u1ea1o ra tr\u1ea1ng th\u00e1i y\u00ean t\u0129nh, \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m v\u00e0 h\u1ee3p t\u00e1c. &#8211; S\u1ef1 ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u00e0m l\u00f4ng m\u00e0y nh\u01b0\u1edbn l\u00ean, t\u1ea7m nh\u00ecn m\u1edf r\u1ed9ng, l\u01b0\u1ee3ng \u00e1nh s\u00e1ng l\u1ecdt t\u1edbi v\u00f5ng m\u1ea1c t\u0103ng l\u00ean. Do \u0111\u00f3, c\u00e1 nh\u00e2n n\u1eafm b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u00f4ng tin h\u01a1n v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n, \u0111\u00e1nh gi\u00e1 ho\u00e0n c\u1ea3nh \u0111\u00fang h\u01a1n v\u00e0 ngh\u0129 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebf ho\u1ea1ch h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1ed1t h\u01a1n. &#8211; S\u1ef1 c\u0103m gh\u00e9t lu\u00f4n g\u00e2y ra b\u1ef1c m\u00ecnh. Bi\u1ec3u hi\u1ec7n tr\u00ean m\u1eb7t l\u00e0 m\u00f4i tr\u00ean tr\u1ec5 xu\u1ed1ng \u1edf hai c\u1ea1nh c\u00f2n m\u0169i th\u00ec h\u01a1i nh\u0103n l\u1ea1i, nh\u01b0 ph\u1ea3n \u00e1nh \u00fd mu\u1ed1n b\u1ecbt m\u0169i tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t m\u00f9i kh\u00f3 ch\u1ecbu hay nh\u00e8 ra th\u1ee9 th\u1ee9c \u0103n \u0111\u1ed9c h\u1ea1i. &#8211; S\u1ef1 bu\u1ed3n r\u1ea7u gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng t\u1ed5n th\u1ea5t \u0111au \u0111\u1edbn l\u00e0m n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng suy s\u00fat v\u00e0 gi\u1ea3m ni\u1ec1m h\u1ee9ng kh\u1edfi \u0111\u1ed1i v\u1edbi m\u1ecdi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng. N\u00f3 g\u1ea7n v\u1edbi s\u1ef1 suy s\u1ee5p, l\u00e0m cho qu\u00e1 tr\u00ecnh trao \u0111\u1ed5i ch\u1ea5t ch\u1eadm l\u1ea1i. Vi\u1ec7c thu m\u00ecnh l\u1ea1i \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c h\u1ed3i h\u1eadu qu\u1ea3 v\u00e0 khi tr\u1edf l\u1ea1i n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng s\u1ebd ph\u00e1t ra m\u1ed9t s\u1ef1 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u m\u1edbi. Khi bu\u1ed3n r\u1ea7u, con ng\u01b0\u1eddi d\u1ec5 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u1ea7n \u1edf g\u1ea7n n\u01a1i c\u01b0 tr\u00fa c\u1ee7a m\u00ecnh \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c an to\u00e0n. C\u00e1c nguy\u00ean nh\u00e2n sinh h\u1ecdc c\u1ee7a h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u0169ng ch\u1ecbu s\u1ef1 chi ph\u1ed1i c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n, c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n lu\u00f4n g\u00e2y ra s\u1ef1 bu\u1ed3n r\u1ea7u. Nh\u01b0ng c\u00e1ch th\u1ec3 hi\u1ec7n n\u1ed7i bu\u1ed3n gi\u1eefa \u0111\u00e1m \u0111\u00f4ng hay n\u01a1i ri\u00eang t\u01b0 ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o t\u1eebng n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a. C\u00e1c ph\u1ea3n \u1ee9ng x\u00fac c\u1ea3m \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb xa x\u01b0a, khi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n s\u1ed1ng v\u00f4 c\u00f9ng kh\u1eafc nghi\u1ec7t. T\u1ef7 l\u1ec7 t\u1eed vong r\u1ea5t cao v\u00e0 tu\u1ed5i th\u1ecd kh\u00f4ng v\u01b0\u1ee3t qu\u00e1 30. Ng\u01b0\u1eddi ta d\u1ec5 b\u1ecb l\u00e0m m\u1ed3i cho \u00e1c th\u00fa, ngh\u00e8o \u0111\u00f3i v\u00e0 thi\u00ean tai. V\u1edbi s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a kinh t\u1ebf n\u00f4ng nghi\u1ec7p v\u00e0 c\u00e1c h\u00ecnh th\u00e1i x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u1ea7u ti\u00ean, t\u00ecnh h\u00ecnh \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i v\u00e0 nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 t\u1eebng k\u00ecm h\u00e3m s\u1ef1 gia t\u0103ng d\u00e2n s\u1ed1 \u0111\u00e3 d\u1ea7n d\u1ea7n b\u1ecb g\u1ea1t b\u1ecf. X\u00fac c\u1ea3m c\u1ee7a ch\u00fang ta do \u0111\u00f3 c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean kh\u00f4ng th\u00edch h\u1ee3p n\u1eefa. M\u1ed9t c\u01a1n gi\u1eadn x\u01b0a kia c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 l\u1ee3i th\u1ebf quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh s\u1ef1 s\u1ed1ng c\u00f2n, ng\u00e0y nay m\u1ecdi vi\u1ec7c \u0111\u00e3 kh\u00e1c, ch\u1eb3ng h\u1ea1n m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb 13 tu\u1ed5i gi\u1eef s\u00fang s\u1ebd ch\u1ec9 mang l\u1ea1i nh\u1eefng h\u1eadu qu\u1ea3 tai h\u1ea1i khi ch\u00fang n\u1ed5i gi\u1eadn.<\/p>\n<h1><span id=\"Hai_thu_tinh_than_cua_chung_ta\"><strong>Hai th\u1ee9 tinh th\u1ea7n c\u1ee7a ch\u00fang ta<\/strong><\/span><\/h1>\n<p>M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n k\u1ec3 cho t\u00f4i nghe chuy\u1ec7n ly h\u00f4n c\u1ee7a m\u00ecnh. Ch\u1ed3ng c\u00f4 y\u00eau m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i tr\u1ebb h\u01a1n v\u00e0 \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t tuy\u00ean b\u1ed1 s\u1ebd \u0111\u1ebfn s\u1ed1ng v\u1edbi c\u00f4 ta. Sau nhi\u1ec1u th\u00e1ng cay \u0111\u1eafng, c\u00f4 n\u00f3i v\u1edbi t\u00f4i r\u1eb1ng c\u00f4 th\u00edch cu\u1ed9c s\u1ed1ng \u0111\u1ed9c l\u1eadp, r\u1eb1ng nh\u1eefng chuy\u1ec7n c\u0169 kh\u00f4ng l\u00e0m cho c\u00f4 x\u00fac \u0111\u1ed9ng n\u1eefa. Nh\u01b0ng, ch\u1ec9 m\u1ed9t tho\u00e1ng sau, m\u1eaft c\u00f4 \u0111\u00e3 \u0111\u1eabm l\u1ec7. S\u1ef1 \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m khi\u1ebfn t\u00f4i hi\u1ec3u r\u1eb1ng n\u01b0\u1edbc m\u1eaft c\u1ee7a ai \u0111\u00f3 l\u00e0 bi\u1ec3u hi\u1ec7n c\u1ee7a n\u1ed7i bu\u1ed3n cho d\u00f9 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 c\u00f3 gi\u1ea3i th\u00edch th\u1ebf n\u00e0o. M\u1ed9t b\u00ean c\u00f3 tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m, c\u00f2n b\u00ean kia th\u00ec l\u00e0 tinh th\u1ea7n l\u00fd tr\u00ed. S\u1ef1 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng qua l\u1ea1i gi\u1eefa nh\u1eefng c\u00f4ng c\u1ee5 nh\u1eadn th\u1ee9c kh\u00e1c nhau v\u1ec1 c\u0103n b\u1ea3n \u1ea5y t\u1ea1o ra \u0111\u1eddi s\u1ed1ng n\u1ed9i t\u00e2m c\u1ee7a ch\u00fang ta. Tinh th\u1ea7n l\u00fd tr\u00ed l\u00e0 th\u1ee9 m\u00e0 n\u00f3i chung ch\u00fang ta \u00fd th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0 c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 hi\u1ec7n h\u1eefu c\u1ee7a n\u00f3. Nh\u01b0ng c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng nh\u1eadn th\u1ee9c kh\u00e1c, b\u1ed1c \u0111\u1ed3ng, m\u00e3nh li\u1ec7t, \u0111\u00f4i khi kh\u00f4ng logic, \u0111\u00f3 l\u00e0 tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m. S\u1ef1 chia \u0111\u00f4i x\u00fac c\u1ea3m\/l\u00fd tr\u00ed ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t gi\u1eefa &#8220;tr\u00e1i tim&#8221; v\u00e0 &#8220;kh\u1ed1i \u00f3c&#8221;. Khi ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea3m th\u1ea5y &#8220;t\u1eeb \u0111\u00e1y l\u00f2ng m\u00ecnh&#8221; m\u1ed9t s\u1ef1 vi\u1ec7c c\u00f3 th\u1eadt, th\u00ec m\u1ee9c \u0111\u1ed9 tin ch\u1eafc g\u1ea7n nh\u01b0 s\u00e2u h\u01a1n, kh\u00e1c v\u1edbi m\u1ee9c \u0111\u1ed9 do l\u00fd tr\u00ed \u0111em l\u1ea1i. M\u1ee9c \u0111\u1ed9 ki\u1ec3m so\u00e1t b\u1eb1ng l\u00fd tr\u00ed hay b\u1eb1ng x\u00fac c\u1ea3m thay \u0111\u1ed5i d\u1ea7n d\u1ea7n: t\u00ecnh c\u1ea3m c\u00e0ng m\u1ea1nh, x\u00fac c\u1ea3m c\u00e0ng chi ph\u1ed1i v\u00e0 l\u00fd tr\u00ed c\u00e0ng m\u1ea5t \u0111i t\u00ednh hi\u1ec7u qu\u1ea3. Trong ph\u1ea7n l\u1edbn tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m v\u00e0 tinh th\u1ea7n l\u00fd tr\u00ed ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng h\u00e0i h\u00f2a v\u1edbi nhau, k\u1ebft h\u1ee3p nh\u1eefng c\u00e1ch nh\u1eadn th\u1ee9c kh\u00e1c nhau \u0111\u1ec3 h\u01b0\u1edbng d\u1eabn ch\u00fang ta. Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, \u0111\u1ec3 c\u00f3 s\u1ef1 c\u00e2n b\u1eb1ng gi\u1eefa hai tinh th\u1ea7n \u1ea5y, x\u00fac c\u1ea3m cung c\u1ea5p th\u00f4ng tin cho c\u00e1c thao t\u00e1c c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed, c\u00f2n l\u00fd tr\u00ed th\u00ec tinh ch\u1ebf v\u00e0 \u0111\u00f4i khi lo\u1ea1i b\u1ecf m\u1ed9t s\u1ed1 d\u1eef ki\u1ec7n do tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m cung c\u1ea5p. Th\u1ebf nh\u01b0ng, tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m v\u00e0 tinh th\u1ea7n l\u00fd tr\u00ed l\u00e0 hai ph\u1ea1m tr\u00f9 \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u00e0 m\u1ed7i ph\u1ea1m tr\u00f9 ph\u1ea3n \u00e1nh s\u1ef1 v\u1eadn h\u00e0nh c\u1ee7a nh\u1eefng c\u1ea5u tr\u00fac b\u1ed9 n\u00e3o kh\u00e1c nhau nh\u01b0ng c\u00f3 li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi nhau. S\u1ef1 v\u1eadn h\u00e0nh c\u1ee7a ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi nhau tinh t\u1ebf v\u00e0 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean: t\u00ecnh c\u1ea3m t\u1ecf ra c\u1ed1t y\u1ebfu cho t\u01b0 duy v\u00e0 t\u01b0 duy c\u0169ng t\u1ecf ra c\u1ed1t y\u1ebfu cho t\u00ecnh c\u1ea3m. Khi \u0111am m\u00ea tr\u1ed7i d\u1eady th\u00ec tinh th\u1ea7n x\u00fac c\u1ea3m chi\u1ebfm \u01b0u th\u1ebf.<\/p>\n<h1><span id=\"Bo_nao_da_phat_trien_nhu_the_nao\"><strong>B\u1ed9 n\u00e3o \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o?<\/strong><\/span><\/h1>\n<p>\u0110\u1ec3 hi\u1ebfu r\u00f5 h\u01a1n s\u1ef1 kh\u1ed1ng ch\u1ebf m\u1ea1nh m\u1ebd c\u1ee7a c\u00e1c x\u00fac c\u1ea3m \u0111\u1ed1i v\u1edbi tinh th\u1ea7n l\u00fd tr\u00ed v\u00e0 t\u1ea1i sao t\u00ecnh c\u1ea3m v\u00e0 l\u00fd tr\u00ed l\u1ea1i \u0111\u1ed1i l\u1eadp nhau, h\u00e3y xem b\u1ed9 n\u00e3o ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o. B\u1ed9 n\u00e3o ng\u01b0\u1eddi, v\u1edbi 1,5 kg n\u01a1-ron v\u00e0 nh\u1eefng m\u00f4 kh\u00e1c, to g\u1ea7n g\u1ea5p ba l\u1ea7n b\u1ed9 n\u00e3o kh\u1ec9. Qua h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m ti\u1ebfn h\u00f3a, b\u1ed9 n\u00e3o \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1eeb d\u01b0\u1edbi l\u00ean tr\u00ean, c\u00e1c trung t\u00e2m ph\u00eda tr\u00ean hi\u1ec7n ra nh\u01b0 s\u1ef1 ho\u00e0n thi\u1ec7n c\u1ee7a c\u00e1c b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ed5 x\u01b0a h\u01a1n n\u1eb1m \u1edf ph\u00eda d\u01b0\u1edbi. (S\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n b\u1ed9 n\u00e3o \u1edf thai ng\u01b0\u1eddi t\u00f3m l\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a \u1ea5y.) B\u1ed9 ph\u1eadn x\u01b0a nh\u1ea5t c\u1ee7a b\u1ed9 n\u00e3o l\u00e0 th\u00e2n n\u00e3o b\u1ecdc quanh \u0111\u1ea7u tr\u00ean c\u1ee7a tu\u1ef7 s\u1ed1ng. B\u1ed9 n\u00e3o nguy\u00ean thu\u1ef7 chi ph\u1ed1i nh\u1eefng ch\u1ee9c n\u0103ng nh\u01b0 h\u00f4 h\u1ea5p, s\u1ef1 chuy\u1ec3n h\u00f3a c\u1ee7a c\u00e1c c\u01a1 quan v\u00e0 nh\u1eefng ph\u1ea3n \u1ee9ng, c\u1eed \u0111\u1ed9ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00fac khu\u00f4n. B\u1ed9 n\u00e3o \u1ea5y chi\u1ebfm \u01b0a th\u1ebf \u1edf th\u1eddi k\u1ef3 b\u00f2 s\u00e1t. T\u1eeb g\u1ed1c nguy\u00ean thu\u1ef7 l\u00e0 th\u00e2n n\u00e3o, xu\u1ea5t hi\u1ec7n trung t\u00e2m th\u1ea7n kinh c\u1ee7a c\u00e1c x\u00fac c\u1ea3m. T\u1eeb trung t\u00e2m n\u00e0y, ph\u1ea7n b\u00ean tr\u00ean ph\u00e1t tri\u1ec3n l\u00ean th\u00e0nh b\u1ed9 n\u00e3o &#8220;l\u00fd tr\u00ed\u201d hay &#8220;v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi&#8221; (neocortex), m\u1ed9t h\u00e0nh to g\u1ed3m c\u00e1c m\u00f4 t\u1ea1o th\u00e0nh nh\u1eefng h\u1ed3i n\u00e3o. Vi\u1ec7c h\u00e0nh n\u00e3o ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1eeb b\u1ed9 n\u00e3o &#8220;l\u00fd tr\u00ed&#8221; \u0111\u00e3 n\u00f3i r\u00f5 v\u1ec1 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 gi\u1eefa t\u01b0 duy v\u00e0 x\u00fac c\u1ea3m: b\u1ed9 n\u00e3o &#8220;x\u00fac c\u1ea3m&#8221; \u0111\u00e3 c\u00f3 tr\u01b0\u1edbc b\u1ed9 n\u00e3o&#8221;l\u00fd tr\u00ed&#8221;. Ngu\u1ed3n g\u1ed1c x\u01b0a nh\u1ea5t c\u1ee7a \u0111\u1eddi s\u1ed1ng x\u00fac c\u1ea3m n\u1eb1m \u1edf h\u00e0nh kh\u1ee9u gi\u00e1c, t\u1eadp h\u1ee3p nh\u1eefng t\u1ebf b\u00e0o ti\u1ebfp nh\u1eadn v\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch c\u00e1c m\u00f9i. M\u1ed7i sinh th\u1ec3 \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t d\u1ea5u \u1ea5n ph\u00e2n t\u1eed \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00f3 chuy\u1ec3n \u0111i. V\u00e0o th\u1eddi nguy\u00ean thu\u1ef7 \u1ea5y, kh\u1ee9u gi\u00e1c l\u00e0 gi\u00e1c quan ch\u1ee7 y\u1ebfu \u0111\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i. T\u1eeb th\u00f9y kh\u1ee9u gi\u00e1c, nh\u1eefng trung t\u00e2m \u0111\u1ea7u ti\u00ean chi ph\u1ed1i x\u00fac c\u1ea3m b\u1eaft \u0111\u1ea7u ph\u00e1t tri\u1ec3n. \u1ede giai \u0111o\u1ea1n n\u00e0y, trung t\u00e2m kh\u1ee9u gi\u00e1c ch\u1ec9 g\u1ed3m c\u00f3 nh\u1eefng l\u1edbp n\u01a1ron m\u1ecfng \u0111\u01b0\u1ee3c quy t\u1ee5 l\u1ea1i \u0111\u1ec3 ph\u00e2n t\u00edch c\u00e1c m\u00f9i. L\u1edbp t\u1ebf b\u00e0o th\u1ee9 nh\u1ea5t ghi l\u1ea1i nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m nh\u1eadn v\u00e0 x\u1ebfp n\u00f3 v\u00e0o \u0111\u00fang lo\u1ea1i. L\u1edbp t\u1ebf b\u00e0o th\u1ee9 hai g\u1eedi nh\u1eefng th\u00f4ng \u0111i\u1ec7p ph\u1ea3n x\u1ea1 qua h\u1ec7 th\u1ea7n kinh, ra l\u1ec7nh cho c\u01a1 th\u1ec3 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng th\u00edch h\u1ee3p. Nh\u1eefng l\u1edbp m\u1edbi tr\u1ecdng y\u1ebfu c\u1ee7a b\u1ed9 n\u00e3o c\u1ea3m x\u00fac \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u00f9ng nh\u1eefng \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa \u0111\u1ea7u ti\u00ean. Ph\u1ea7n n\u00e3o n\u00e0y th\u00edt quanh th\u00e2n n\u00e3o, n\u00ean ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi n\u00f3 l\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng &#8220;r\u00eca&#8221; c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb ti\u1ebfng Latinh &#8220;Limbus&#8221;. L\u00e3nh th\u1ed5 n\u01a1-ron m\u1edbi mang l\u1ea1i cho b\u1ed9 n\u00e3o nh\u1eefng x\u00fac c\u1ea3m \u0111\u00edch th\u1ef1c. Khi ch\u00fang ta b\u1ecb s\u1ef1 ham mu\u1ed1n ho\u1eb7c ph\u1eabn n\u1ed9 kh\u1ed1ng ch\u1ebf, khi ch\u00fang ta y\u00eau \u0111\u1ebfn qu\u00ean th\u00e2n m\u00ecnh hay m\u1eb7t xanh nh\u01b0 t\u00e0u l\u00e1 v\u00ec khi\u1ebfp h\u00e3i, th\u00ec \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 do h\u1ec7 r\u00eca ch\u1ec9 huy. Khi ph\u00e1t tri\u1ec3n, h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra hai c\u00f4ng c\u1ee5 c\u1ef1c k\u1ef3 h\u1eefu hi\u1ec7u l\u00e0 n\u0103ng l\u1ef1c h\u1ecdc t\u1eadp v\u00e0 tr\u00ed nh\u1edb. Nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn tu\u1ea7n t\u1ef1 \u1ea5y cho ph\u00e9p m\u1ed9t con v\u1eadt th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng l\u1ef1a ch\u1ecdn th\u00f4ng minh h\u01a1n \u0111\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 th\u00edch \u1ee9ng v\u1edbi nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i c\u1ee7a m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng. N\u1ebfu m\u1ed9t th\u1ee9 th\u1ee9c \u0103n l\u00e0m cho ng\u01b0\u1eddi ta m\u1eafc b\u1ec7nh, th\u00ec sau \u0111\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ta tr\u00e1nh \u0111i. Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c \u0103n hay t\u1eeb b\u1ecf v\u1eabn ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u00e0o kh\u1ee9u gi\u00e1c. Nh\u1edd c\u00f3 li\u00ean l\u1ea1c gi\u1eefa h\u00e0nh kh\u1ee9u gi\u00e1c v\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng r\u00eca, n\u00f3 ph\u00e2n bi\u1ec7t nh\u1eefng m\u00f9i kh\u00e1c nhau, so s\u00e1nh th\u1ee9 m\u00f9i hi\u1ec7n t\u1ea1i v\u1edbi nh\u1eefng th\u1ee9 m\u00f9i tr\u01b0\u1edbc kia, t\u00e1ch c\u00e1i t\u1ed1t kh\u1ecfi c\u00e1i x\u1ea5u. \u0110\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 nhi\u1ec7m v\u1ee5 c\u1ee7a kh\u1ee9u n\u00e3o (rhinencephacon), m\u1ed9t y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng r\u00eca v\u00e0 l\u00e0 c\u01a1 s\u1edf b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u c\u1ee7a v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi, b\u1ed9 n\u00e3o suy ngh\u0129 C\u00e1ch \u0111\u00e2y kho\u1ea3ng 100 tri\u1ec7u n\u0103m, b\u1ed9 n\u00e3o c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa tr\u1ea3i qua \u0111\u1ee3t ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd. Tr\u00ean hai l\u1edbp m\u1ecfng c\u1ee7a v\u1ecf n\u00e3o \u0111\u00e3 ch\u1ed3ng l\u00ean nhi\u1ec1u l\u1edbp t\u1ebf b\u00e0o t\u1ea1o th\u00e0nh v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi. Kh\u00e1c v\u1edbi hai l\u1edbp c\u0169, v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi \u0111em l\u1ea1i m\u1ed9t \u01b0u th\u1ebf l\u1ea1 th\u01b0\u1eddng v\u1ec1 tr\u00ed tu\u1ec7. V\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi c\u1ee7a Ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng minh \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng c\u00e1i ri\u00eang bi\u1ec7t c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. N\u00f3 l\u00e0 n\u01a1i c\u01b0 ng\u1ee5 c\u1ee7a t\u01b0 duy, ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng trung t\u00e2m ph\u1ee5 tr\u00e1ch t\u1eadp h\u1ee3p v\u00e0 t\u00ecm hi\u1ec3u nh\u1eefng tri gi\u00e1c c\u1ee7a gi\u00e1c quan. N\u00f3 mang cho c\u1ea3m gi\u00e1c nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang ta suy ngh\u0129 v\u1ec1 ch\u00fang v\u00e0 c\u1ea3m gi\u00e1c v\u1ec1 nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng, bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng, nh\u1eefng s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a s\u1ef1 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m ngh\u1ec7 thu\u1eadt. Trong ti\u1ebfn h\u00f3a, v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1ef1 th\u00edch \u1ee9ng tinh t\u1ebf v\u00e0 chu\u1ea9n x\u00e1c \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra \u01b0u th\u1ebf to l\u1edbn cho s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a c\u00e1 nh\u00e2n. Ch\u00fang l\u00e0m t\u0103ng th\u00eam nh\u1eefng c\u01a1 may \u0111\u1ec3 th\u1ebf h\u1ec7 con ch\u00e1u \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n nh\u1eefng v\u00f2ng m\u1ea1ch n\u01a1-ron gi\u1ed1ng nh\u01b0 th\u1ebf.<\/p>\n<p>Y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ed9ng th\u00eam c\u1ee7a b\u1ed9 n\u00e3o \u0111\u00e3 mang nh\u1eefng s\u1eafc th\u00e1i m\u1edbi cho \u0111\u1eddi s\u1ed1ng x\u00fac c\u1ea3m. V\u00ed d\u1ee5 trong t\u00ecnh y\u00eau, c\u1ea5u tr\u00fac r\u00eca t\u1ea1o ra nh\u1eefng kho\u00e1i c\u1ea3m v\u00e0 ham mu\u1ed1n t\u00ecnh d\u1ee5c l\u00e0 x\u00fac c\u1ea3m nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng \u0111am m\u00ea t\u00ednh d\u1ee5c. Nh\u01b0ng s\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p c\u1ee7a v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng r\u00eca \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra s\u1ef1 g\u1eafn b\u00f3 m\u1eb9 &#8211; con, t\u1ea1o th\u00e0nh c\u01a1 s\u1edf c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh v\u00e0 s\u1ef1 ch\u0103m lo gi\u00e1o d\u1ee5c c\u1ea7n thi\u1ebft cho con c\u00e1i. Theo d\u00f5i b\u1eadc thang ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c lo\u00e0i, ch\u00fang ta s\u1ebd th\u1ea5y kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi t\u0103ng d\u1ea7n l\u00ean, t\u1ea1o ra c\u1ea5p s\u1ed1 nh\u00e2n cho s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m n\u1ed1i k\u1ebft gi\u1eefa c\u00e1c n\u01a1-ron. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y c\u00e0ng l\u1edbn, th\u00ec ph\u1ea1m vi nh\u1eefng ph\u1ea3n \u1ee9ng c\u00e0ng m\u1edf r\u1ed9ng. V\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi mang l\u1ea1i cho \u0111\u1eddi s\u1ed1ng t\u00ecnh c\u1ea3m s\u1ef1 tinh t\u1ebf v\u00e0 t\u00ednh ph\u1ee9c h\u1ee3p. Vi\u1ec7c t\u1ed5 h\u1ee3p v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi &#8211; h\u1ec7 th\u1ed1ng r\u00eca ph\u00e1t tri\u1ec3n h\u01a1n \u1edf lo\u00e0i kh\u1ec9 v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u1edf lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 gi\u1ea3i th\u00edch t\u1ea1i sao ch\u00fang ta c\u00f3 ph\u1ea3n \u1ee9ng kh\u00e1c nhau v\u1edbi nh\u1eefng x\u00fac c\u1ea3m. Nh\u01b0ng c\u00e1c trung t\u00e2m n\u00e3o ph\u00eda tr\u00ean kh\u00f4ng chi ph\u1ed1i to\u00e0n b\u1ed9 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng t\u00ecnh c\u1ea3m. \u0110\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ee7a tr\u00e1i tim, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p &#8220;kh\u1ea9n c\u1ea5p&#8221; v\u1ec1 x\u00fac c\u1ea3m, ch\u00fang giao cho h\u1ec7 th\u1ed1ng r\u00eca l\u00e0m vi\u1ec7c. Do c\u00f3 nhi\u1ec1u trung t\u00e2m n\u00e3o ph\u00eda tr\u00ean, n\u00ean ph\u1ea7n n\u00e3o c\u00f3 c\u00e1c x\u00fac c\u1ea3m tr\u00fa ng\u1ee5 \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 then ch\u1ed1t trong c\u1ea5u tr\u00fac n\u01a1-ron. V\u00ec n\u00f3 b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb nh\u1eefng v\u00f9ng x\u00fac c\u1ea3m, n\u00ean v\u1ecf n\u00e3o m\u1edbi n\u1ed1i li\u1ec1n v\u1edbi nh\u1eefng v\u00f9ng n\u00e0y b\u1eb1ng v\u00f4 s\u1ed1 li\u00ean k\u1ebft. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111em l\u1ea1i cho c\u00e1c trung t\u00e2m x\u00fac c\u1ea3m quy\u1ec1n n\u0103ng v\u00f4 t\u1eadn \u0111\u1ed1i v\u1edbi s\u1ef1 v\u1eadn h\u00e0nh c\u1ee7a ph\u1ea7n n\u00e3o c\u00f2n l\u1ea1i, k\u1ec3 c\u1ea3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c trung t\u00e2m t\u01b0 duy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ch\u01b0\u01a1ng 1. C\u00e1c X\u00fac C\u1ea3m D\u00f9ng \u0110\u1ec3 L\u00e0m G\u00ec? Tr\u00edch cu\u1ed1n: Ch\u01b0\u01a1ng 1.\u00a0 Tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ea3m x\u00fac V\u1edbi tr\u00e1i tim, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[758,801,763,276,204,776,816,794,821],"tags":[],"class_list":["post-5150","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cuoc-song","category-giao-duc","category-linh-tinh-2","category-luat-hap-dan","category-mindfulness-cuoc-song-hanh-phuc-hieu-qua-chong-virus","category-suc-khoe","category-suc-khoe-tam-than","category-tinh-yeu","category-tri-tue-cam-xuc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5150","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5150"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5150\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5152,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5150\/revisions\/5152"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5150"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5150"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/cafe2sach.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5150"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}